3.2 Effecten op gezondheid, de natuur en het grondwater
Effecten op de gezondheid van mensen die op verontreinigde grond wonen, recreëren of werken zijn meestal niet aantoonbaar. Een uitzondering vormt asbest, dat bij blootstelling een zeer specifieke vorm van kanker kan veroorzaken. Effecten op de natuur, in casu het bodemecosysteem, zijn in de voedselrijke kleiige en/of humeuze gronden in het Rijnmondgebied veelal niet of slechts in beperkte mate aanwezig. Voor (resten) chloorpesticiden treden wél ernstige effecten op als gevolg van ophoping in de voedselketen. De effecten op de kwaliteit van het grondwater lopen uiteen. In het havengebied is het grondwater grootschalig verontreinigd. Elders is de grondwaterkwaliteit alleen lokaal slecht als gevolg van mobiele stoffen in de bodem, afkomstig van punt- of oppervlaktebronnen.
3.2.1 Effect op gezondheid
Effecten op de gezondheid van mensen die wonen, recreëren of werken op verontreinigde grond, zijn meestal niet aantoonbaar. Dit komt onder meer door de relatief lage blootstellingsniveaus en de verschillende effecten van verontreinigende stoffen op de mens. Zo kan bijvoorbeeld lood een effect hebben op het leervermogen van kinderen en kan benzeen het risico op kanker verhogen. Daarnaast verschilt de manier waarop contact met de verontreiniging mogelijk is per stof: bij vluchtige stoffen zoals benzeen is inademing van dampen belangrijk, terwijl bij zware metalen zoals lood inname via de mond bepalend is. De mate van contact hangt bovendien af van het gebruik van de verontreinigde locatie. Als de locatie in gebruik is als moestuin brengt dat andere contactmogelijkheden -en dus risico’s- met zich mee dan wanneer het een geasfalteerd parkeerterrein betreft. Bij de beoordeling worden al deze factoren meegenomen. In veel gevallen is er geen sprake van een gezondheidsrisico’s, maar soms zijn gezondheidsrisico’s niet uit te sluiten. En in sommige gevallen kan er ook sprake zijn van hinder en stank als gevolg van de verontreiniging De beleving van de risico’s van een bodemverontreiniging kan anders zijn dan de technisch-wetenschappelijke risicobeoordeling. De aanwezigheid van een bodemverontreiniging kan daardoor bezorgdheid en onrust met zich mee brengen, ook al is er geen sprake van een gezondheidsrisico. De beleving van de risico’s wordt door vele persoonlijke factoren beïnvloedt. Deze kunnen, net zoals de verontreiniging, sterk per situatie verschillen. De aanwezigheid van een bodemverontreiniging kan daardoor een negatief effect hebben op het woongenot en de waardering van de woonomgeving. Het in getallen uitdrukken van de gezondheidseffecten van bodemverontreiniging is niet goed mogelijk omdat er veel onzekerheden zijn. In beschikbare registraties kunnen kleine verhogingen van ziekteincidentie, mede door de kleine aantallen mensen die aan een individuele locatie blootgesteld worden, onopgemerkt blijven. Goede indicatoren zijn daarom niet beschikbaar. Door onder andere de grote verschillen in eigenschappen van bodemverontreinigende stoffen en blootstellingsroutes is het niet mogelijk betrouwbare indicatoren te ontwikkelen voor de relatie tussen bodemverontreiniging en volksgezondheid.
3.2.2 Effecten op natuur en bodemleven
In 2010 bestaan effecten op natuur en bodemleven van bodemverontreiniging in Rijnmond. De effecten zijn afhankelijk van de eigenschappen van de stof en van de bodemeigenschappen. Chloorhoudende pesticiden en aromatische stoffen geven effecten door bioaccumulatie (ophopingvan gifstoffen hoger in de voedselketen) in dieren die veel regenwormen eten zoals mollen, spitsmuizen en weidevogels. Dioxines kunnen zich ophopen in melk door het grazen van gras door koeien en geiten. Veel persistente chloorpesticiden die als insecticiden worden gebruikt zijn uiterst giftig voor diverse bodemsoort-groepen zoals bodemmijten, springstaarten, pissebedden en bodemspinnen. De biobeschikbaarheid blijft ook op langere termijn hoog doordat de afbraak of vastlegging in de bodem op langere termijn slechts in beperkte mate (of niet) plaatsvindt. Directe effecten zijn moeilijk aantoonbaar. Zware metalen daarentegen leiden in de Rijnmondse bodems zelden tot negatieve effecten op het bodemleven, zelfs wanneer de bodem gehalten ver boven de ecologische interventiewaarden bevat. Dit komt doordat metalen meestal zo sterk aan de bodemdeeltjes zijn gebonden dat de beschikbaarheid voor planten en (bodem)dieren laag is. De binding ontstaat doordat de meeste bodems in de Rijnmond voedselrijk en rijk aan kalk zijn en daarmee een neutrale tot basische zuurgraad hebben, en/of zeer rijk zijn aan organische stof (venige gronden). Ditzelfde geldt voor polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s) – teerachtige stoffen – die weinig wateroplosbaar zijn en daarmee weinig biologisch beschikbaar. Ecologische effecten van bodemverontreiniging worden ernstig wanneer het verontreinigde gebied omvangrijk is en er natuurwaarden in het geding zijn. Dit is in Rijnmond het geval in de Broekpolder en loswal de Lickebaert. (Zie verder paragraaf 3.6, maatregelen).
3.2.3 Effecten op grondwaterkwaliteit
Sterk aan de grond gebonden stoffen als zware metalen en polycyclische aromatische koolwaterstoffen hebben weinig effect op de grondwaterkwaliteit. Waar de kwaliteit van stedelijk grondwater door wordt bepaald, is te lezen in de overeenkomstige paragraaf. Klik hier voor achtergrondinformatie over de effecten van overmatig gebruik van meststoffen en bestrijdingsmiddelen in (glas)tuinbouwgebieden. Slecht aan de bodem gebonden stoffen verslechteren lokaal het grondwater. Voorbeelden zijn minerale olie, vluchtige aromaten en chlooroplosmiddelen. Het zijn meestal puntbronnen. In het Rijnmondse stedelijke gebied bevinden zich veel kleine puntbronnen en deze verontreinigen lokaal het grondwater (zie figuur 3.1). Doordat de venig-kleiige deklaag in de ondergrond daar weinig bodemverontreinigende stoffen doorlaat, beïnvloeden slechts enkele tientallen puntbronnen het grondwater in de onderliggende watervoerende zandlaag negatief.