8.2 Gezondheidseffecten en effecten op de natuur
Luchtverontreiniging kan leiden tot ernstige gezondheidsklachten. Met name kinderen, ouderen en mensen met een luchtwegziekte of hart- en vaatziekte krijgen sneller en bij lagere hoeveelheden luchtverontreiniging last. Boosdoeners zijn met name fijn stof, ultrafijn stof, ozon en geur. Luchtverontreiniging heeft ook een negatief effect op de natuur. De kwaliteit van kwetsbare natuur in de regio Rijnmond staat onder druk, o.a. door (te hoge) depositie.
8.2.1 Effecten op de gezondheid
Aard effecten
De effecten van luchtverontreiniging op de gezondheid van mensen zijn uitgebreid onderzocht en beschreven. Gezondheidsklachten door luchtverontreiniging kunnen ertoe leiden dat mensen meer medicijnen moeten gebruiken, in een ziekenhuis terechtkomen of zelfs vervroegd sterven. Ze kunnen last krijgen van hun luchtwegen; ook kunnen klachten gerelateerd aan hart- en vaatziekten en astma verergeren. Wanneer het gaat om langdurige blootstelling aan lagere concentraties, gaan mensen gemiddeld naar schatting ongeveer een jaar eerder dood. Zie verder op deze website. Wanneer het gaat om langdurige blootstelling aan lagere concentraties, gaan mensen gemiddeld naar schatting ongeveer een jaar eerder dood. Klik hier voor nadere toelichting.
Met name kinderen, ouderen en mensen met een luchtwegziekte of hart- en vaatziekte krijgen sneller en bij lagere hoeveelheden luchtverontreiniging last. Het gaat dan om een groot deel van de bevolking. Het aantal kinderen en ouderen in de regio Rijnmond ligt rond 400.000; daarbovenop komen dan nog de mensen met veelvoorkomende aandoeningen als astma, chronische bronchitis, trombose en hartklachten.
Veroorzakers
Elementen in de lucht die effect hebben op de gezondheid zijn met name fijn stof, ultrafijn stof en ozon. Daarnaast ondervinden mensen hinder door geur.
Fijn stof
Van alle stoffen in de lucht blijkt fijn stof van wegverkeer het schadelijkst voor de gezondheid. Mensen die dagelijks veel hinder van luchtverontreiniging ervaren, bijvoorbeeld doordat ze dichtbij een snelweg of een drukke binnenstedelijke weg wonen of daar naar school gaan, hebben daardoor een grotere kans op allerlei gezondheidsklachten.
Gezondheidsklachten zullen overigens ook optreden wanneer aan de wettelijke normen voor fijn stof (PM10, PM2.5) en stikstofdioxide wordt voldaan. Er is namelijk geen ‘veilige’ drempel waaronder fijn stof geen schade veroorzaakt. Bovendien is het deel van het fijn stof dat voor de gezondheid schadelijker is, veel fijner dan PM10 of PM2.5 . Bovendien is het deel van het fijn stof dat voor de gezondheid schadelijker is, veel fijner dan PM10 of PM2.5. Klik hier voor toelichting begrippen.
Ultrafijn stof
Uit onderzoek blijkt een nauwe relatie tussen verkeersintensiteit en ultrafijn stof. Dit ultrafijn stof dringt vanwege de kleine diameter (kleiner dan 0,1 μm) diep de longen binnen en komt in de bloedbaan terecht. Stikstofdioxide (NO2, zie paragraaf 8.3), is veel minder schadelijk dan ultrafijn stof. NO2 wordt vaak gebruikt als indicator voor het totale mengsel van luchtverontreiniging door verkeer. De hoogte van de grenswaarde is echter gebaseerd op bescherming tegen de effecten van NO2 zelf en niet tegen de effecten van het totale mengsel van luchtverontreiniging inclusief ultrafijn stof. Ondanks het voldoen aan de grenswaarde voor NO2, kan belasting bestaan voor de gezondheid.
Ozon
Ozon ontstaat door chemische reacties tussen stikstofoxiden (NOx) en koolwaterstoffen onder invloed van zonlicht. Verhoogde concentraties treden dus vooral in de zomer op en kunnen de gezondheid negatief beïnvloeden; het betreft dan met name luchtwegklachten. Tijdens smogperiodes door ozon zorgen vaak ook andere stoffen in de lucht voor acute klachten; voorbeelden zijn aldehyden en nitraten die ogen, neus en keel kunnen prikkelen.
Geur
Geur veroorzaakt verschillende nadelige gezondheidseffecten. Zo kan stank leiden tot ernstige hinder, verstoring van gedrag en activiteiten en stressgerelateerde somatische gezondheidsklachten. Het meest voorkomende en beschreven gezondheidseffect van stank is (ernstige) hinder. Klik hier voor toelichting over de gezondheidseffecten van geur.
Indicatoren effecten luchtverontreiniging op gezondheid
Het beleid in de regio Rijnmond is erop gericht de luchtkwaliteit te verbeteren, zodat wordt voldaan aan Europese grenswaarden en gezondheidsrisico’s worden verkleind. De indicatoren hieronder illustreren de effecten van chronische en acute blootstelling aan te hoge concentraties verontreinigende stoffen. De cijfers zijn gebaseerd op wetenschappelijk vastgestelde risicoschattingen. De gevolgen van ultrafijn stof zijn nog niet afzonderlijk te berekenen, maar wel meegenomen als onderdeel van fijn stof. Luchtverontreiniging leidt niet alleen tot vervroegde sterfte als gevolg van acute hoge concentraties, maar ook tot meer ziekenhuisopnames en bijvoorbeeld meer luchtwegklachten. De volgende indicatoren geven een indruk van de gevolgen van fijn stof en ozon.
 |  |
 |
(Klik voor de tekst bij de indicatoren op de afbeelding.)
8.2.2 Effecten op natuur
De effecten van luchtkwaliteit op natuur ontstaan doordat milieuvervuilende stoffen op de grond neerslaan (droge depositie) of daar via regen terechtkomen (natte depositie). Deze deposities hebben een verzurend en/of een verrijkend (vermestend) effect.
Voor beide effecten is de depositie van stikstof maatgevend. Depositie van stikstof in de vorm van stikstofoxiden (NOx) of ammoniak (NH3) verzuurt de bodem: wanneer de buffercapaciteit van de bodem uitgeput is, daalt de zuurgraad van de bodem en komen giftige metalen (aluminium) en nitraat vrij. Deze stoffen spoelen uit naar het grond- en oppervlaktewater. Ook belangrijke voedingsstoffen als kalium, calcium en magnesium spoelen weg. In uitgespoelde bodems vinden bomen en planten niet langer de juiste voedingsstoffen. Dat maakt ze vatbaar voor ziekten (zie verder paragraaf 8.3.2).
Stikstof is daarnaast een belangrijke voedingstof voor bomen en planten. Een teveel aan stikstof is echter niet goed. Vooral bodems die van nature arm zijn, zoals zandgronden in de duinen, zijn gevoelig voor deze vermesting (eutrofiëring). Plantensoorten die goed gedijen op schrale grond, worden dan verdrongen door snelgroeiende soorten die meer stikstof nodig hebben, zoals grassen, bramen en brandnetels. Daardoor neemt de biodiversiteit sterk af.
De kwaliteit van kwetsbare natuur in de regio Rijnmond (zoals de duingebieden) staat onder druk, o.a. door (te hoge) depositie. Er zijn op dit moment echter geen indicatoren waarmee het effect van luchtverontreiniging op de natuur in Rijnmond te kwantificeren is. Het ontwikkelen van geschikte indicatoren is ingewikkeld: bij mogelijke indicatoren (zoals de aanwezigheid van bepaalde soorten) is het vaak moeilijk te beoordelen of een eventueel gesignaleerde trend het gevolg is van veranderingen in de luchtkwaliteit of van andere omgevingsfactoren (bijvoorbeeld de grondwaterstand).